Yaşama zevki, daha doğrusu yaşamak için yaşama, hangi millete çengel atmışsa, onu başdan çıkarmış, azdırmış sonra da yerle bir etmişdir. Bu “devvâr u gaddar”ın (1) eline düşüp de sağ kalan, onun iklimine uğrayıp da erimeyen yok gibidir.

Evet, bugün, varlıklarını sadece tarihin sayfalarında görebileceğimiz eski kavim ve milletler, hep bu içtimaî hemoroitle kan kaybede-ede, vücudlarına cemre düşmüş gibi eriyip gitmişler ve geride esefli, yıkık birer rüyâ bırakmışlardır.

İşte ibret sayfalarıyla Pompei! İşte eski Mısır! İşte Roma! İşte Endülüs! Ve işte koca Osmanlı İmparatorluğu... Evet, hep aynı kader çizgisinde ve birbirine yakın felâketlerle, hem de geriye dönmemek üzere silinip giden bu medeniyet ve bu milletler, zevkin, safânın; rahat ve rahâvetin öldürücü câzibesiyle evvelâ mahmurlaşıp kendilerinden geçdiler. Sonra da birer enkâz yığını hâline geldiler.

Ah! Keşke, geçmişi bütün dehşetiyle yâd’a getirip de bu enkâz yığınını görebilse ve bu üst üste yıkılışdaki çığlıkları duyabilseydik!. Heyhât.! O iz’an kimde var? O irfan nerede..? Şimdiye kadar kaç kişi bu birbirini takib eden derslerden ibret aldı..?

Tarihî tekerrürler birbirini takib edip durdu. Sefâhet ve ruh sefâletleri hep yeni felâketler doğurdu. Ve medeniyetler kurmuş koskoca milletler, hiç mi ama hiç mukavemet gösteremeden sessizce yıkılıp gitdiler. Aslında gitmemeleri de düşünülemezdi. Zira, ruhlarına duyurulan gerçekleri çokdan unutmuş; çokdan binbir değişikliğe uğramış ve özlerinden uzaklaşmış bulunuyorlardı. Sonra da bir istidrac (2) olarak yığın yığın nimetlere mazhar oldular. Artık hayâllerinde hep yaşama sevdası; gönüllerinde rengârenk zevk ve hayatın her yönünden istifade etme hummâsı hüküm-fermâ idi. Bu sarhoşluk ve bu hissizlikle “ilelebet” yaşayamazlardı ve öyle de oldu. Gök, parça parça üzerlerine döküldü. Yer, bütün gayz ve nefretiyle onların üstüne yürüdü.

İğrenç hamamları, lüks saraylarıyla müstehcenin kucağında can veren Pompei ne açık bir dil, ne ibret-âmiz (3) bir tablodur! Keşke Endülüs’e, yeni bir ruh, yeni bir ma’nâ götürenler bu dili anlayıp, bu tablodan ders alabilselerdi.! Ya şu Mısır’ın, Roma’nın, Endülüs’ün takallüs (4) etmiş çehresinde, kendi kaderini okuma imkânına sahib olan Osmanlı? Evet, bâri o, sarayların duvar ve tavanlarına altın sıvamadan; kuğu tüyü döşeklerde gecelemeden; atlas elbiseler ve pırıl pırıl formalarıyla çalım satmadan vazgeçerek, kendini yenileyip, eski ataları gibi ordularının başında serhât boylarına dönebilseydi.! Heyhât! Dönmedi... Ve hükümdarın, “asker-i hümayundan” ayrılıp saraylara kapandığı aynı anda, hareketsiz kalan devlet erkânı da, içden içe birbirini kemirmeye başladı. Rahatın ve rahâvetin kucağında balmumuna dönen devlet ricâlinin bu acıklı ve esefli hâli, askere de sirâyet edip onu da çürütdü. Artık, bir zamanlar, gülbanklara sığmayan kudsîler ocağı, o dâsitânî müessese, bir kısım sefîl istek ve arzulara dilbeste, gerildikçe geriliyor ve her defasında, kendi devletinin, kendi sarayının ve kendi hükümdarının başına boşalıyordu.

Bu, asırlarca Asya ve Afrika’ya hükmeden, batı yakasını tutup yolları kendine bağlayan yüce ve muhteşem bir devletin çürümesi ve kokuşmasıydı ki, gayrı bundan öte, o da, “azametli, bahtsız; şanlı, talihsiz” devletler arasına karışıyordu.

Ah, o ne feci bozgun, o ne ümitsizce sönütdü!
“Hayâlimden geçerken timdi fikrim herc ü merc oldu;
Salâhaddîn-i Eyyubîlerin, Fatihlerin yurdu.”

M.A.

Karanlık ve upuzun yılların sahnelendirdiği, yığın yığın felâketler içinde didinip duran ve düşe kalka yürüyen günümüzün bahtsız nesilleri, ancak geçmişden alacakları ibret dersleriyle geleceği kurabileceklerdir. Yoksa, onlar için de aynı âkibet kaçınılmaz ve mukadderdir. Ah, keşke ders alınabilseydi...! Ne acıdır ki, daha hayatımızın baharında iken, bizden evvelkileri batıran aynı levsiyâta (5) hem de göz göre göre gidip gömüldük ve henüz dirilmenin yolunda iken, ölüme da’vetiye çıkarmaya başladık. Yani, rahâta, rahâvete dalarak, bu toprak ve bu ülkenin insanlarını bütün bütün unutduk. Ötelere ait yumuşak yaşayışı, çekip buraya getirdik ve bedenî hazlarından başka birşey düşünmeyen nefsinin esiri yığınlar hâline geldik. Bin şevk yürümeye koyulduğumuz kudsîler yolundan geriye dönerek, en büyük iş ve vazifeleri, dünyanın aldatıcı süs ve ziynetine feda etdik. Evet bir kelepir uğruna okçular tepesini (6) terk etdik...

“Eyvah! Aldandık. Şu dünya hayatını sâbit zannetdik. O zan sebebiyle de bütün bütün zâyi etdik. Evet, şu güzerân-ı hayat (7), bir uykudur; bir rûya gibi geçdi. Şu temelsiz ömür de çay gibi akar gider.” Ve bizler, binlerce paradoksla üst üste yara alırken, özümüze ait herşeyi yitirirken, hâlâ Belh hükümdarı gibi, müdebdeb saraylarda, muhteşem koltuk ve yumuşak döşekler üzerinde, sevgiliye vuslat türküleri söylemekle kendimizi aldatacaksak, birgün bize de: “Çatıda deve aranmaz!” diyenler çıkacakdır (8).

Bu mütâlâamızı, herkesin ganimete koşduğu, her şeyin rahat ve rahâvete feda edildiği bir devirde, maddî-ma’nevî hazlarını ve füyûzât hislerini unutmaya âmâde bulunan, mukaddes neslin dikkat nazarına arzediyoruz.